Phong tục cúng thôi nôi ở Việt Nam có gì đặc trưng?

Thôi nôi vừa là lễ cúng vừa là dấu mốc trẻ bước sang giai đoạn mới

Tên gọi “thôi nôi” gắn với ý niệm đứa trẻ đã đến lúc rời chiếc nôi nhỏ sau năm đầu đời. Một báo cáo của Khoa Đông phương học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN giải thích “thôi” là dừng, bỏ đi, còn “nôi” là chiếc giường nhỏ dành cho trẻ; lễ vì thế biểu thị việc trẻ đã lớn hơn và bước sang một giai đoạn khác.

Điểm đáng chú ý là ý nghĩa của ngày này không chỉ nằm ở việc “mừng sinh nhật một tuổi”. Trong cách nhìn truyền thống, gia đình dùng nghi lễ để thông báo rằng trẻ đã vượt qua năm đầu tiên và trở thành một thành viên ngày càng rõ nét trong gia đình, họ hàng và cộng đồng. Sau phần cúng thường là tiệc mừng, lời chúc và sự hiện diện của người thân. Vì vậy, yếu tố tâm linh và yếu tố cộng đồng cùng tồn tại trong một dịp lễ.

Dấu mốc một tuổi cũng giải thích vì sao thôi nôi khác với đầy tháng. Đầy tháng đánh dấu giai đoạn rất sớm sau khi trẻ chào đời, trong khi thôi nôi nằm ở cuối một chu kỳ dài hơn. Tài liệu dẫn lại Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn cho thấy trong phong tục xưa có những mốc cúng liên quan đến trẻ vào ngày đầy cữ, đầy tháng, một trăm ngày và đầy tuổi tôi, tức khoảng một năm. Điều này đặt thôi nôi trong cả một hệ thống nghi lễ vòng đời dành cho trẻ nhỏ.

Tín ngưỡng cúng 12 Bà Mụ là một thành tố nổi bật của nghi lễ

Một trong những nét dễ nhận diện nhất của phong tục cúng thôi nôi là tín ngưỡng về 12 Bà Mụ. Theo quan niệm dân gian, các Bà Mụ gắn với quá trình thai nghén, tạo hình hài, sinh nở và chăm sóc trẻ nhỏ. Khi trẻ tròn một tuổi, gia đình làm lễ tạ ơn và gửi gắm mong ước trẻ tiếp tục được bình an, khỏe mạnh. Đây là cách lý giải thuộc tín ngưỡng truyền thống, không phải một mô tả khoa học về sự phát triển của trẻ.

Bên cạnh cúng Mụ, nhiều gia đình còn cúng gia tiên. Nghi thức này đặt sự ra đời và trưởng thành của đứa trẻ vào quan hệ với dòng họ: thành viên mới được trình báo với tổ tiên và nhận những lời cầu chúc từ thế hệ đi trước. Tư liệu của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ghi nhận cúng gia tiên là một thành phần trong lễ thôi nôi của người Việt.

Ở một số tập quán, mâm lễ còn nhắc đến Đức Ông, thần đất hoặc những đối tượng thờ cúng khác. Báo Cà Mau chẳng hạn ghi nhận chè, xôi và gà hoặc vịt dùng trong phần cúng 12 Bà Mụ, 3 Đức Ông, trong khi một số gia đình còn chuẩn bị lễ cho đất đai, tổ tiên hay thành hoàng. Điều này cho thấy không nên xem danh sách thần linh của một địa phương hoặc một gia đình là quy tắc bắt buộc cho toàn bộ người Việt.

Lễ vật thường được tổ chức theo tính biểu tượng hơn là một thực đơn cố định

Lễ vật là phần thể hiện rõ tính nghi thức của lễ thôi nôi. Một mô thức thường gặp trong cúng Mụ là chia lễ thành 12 phần nhỏ và một phần lớn hơn. Báo Thế giới & Việt Nam ghi nhận cách bài trí này trong nghi thức cúng Bà Mụ; con số 12 tương ứng với hệ thống 12 Bà Mụ trong quan niệm dân gian.

Các lễ phẩm thường thấy gồm chè, xôi, trầu cau, hoa, trái cây, bánh, trà, rượu, nhang và đèn. Báo Giác Ngộ nêu một cách chuẩn bị căn bản gồm 12 chén chè, 12 đĩa xôi, 12 phần trầu cau cùng hoa quả và các phẩm vật khác; bài viết đồng thời lưu ý rằng một số vùng còn bổ sung gà luộc, heo quay hoặc đồ lễ khác.

Vì thế, đặc trưng quan trọng không phải là một danh sách món ăn bất biến mà là cách lễ vật biểu đạt quan niệm tạ ơn và cầu phúc. Một gia đình có thể chuẩn bị mâm cúng khá đầy đủ theo truyền thống, trong khi gia đình khác giản lược hơn. Chính nguồn tư vấn của Báo Giác Ngộ cũng nhấn mạnh quan niệm “lễ bạc lòng thành”, cho thấy trong thực hành dân gian, sự thành tâm có thể được coi trọng hơn việc chạy theo số lượng lễ phẩm.

Sự khác nhau này cũng là lý do các danh sách “mâm thôi nôi chuẩn tuyệt đối” cần được tiếp nhận thận trọng. Một món xuất hiện phổ biến tại địa phương này chưa chắc là điều kiện bắt buộc tại địa phương khác; ngay trong cùng một vùng, nếp cúng của từng dòng họ cũng có thể không giống nhau.

Trình tự cúng tập trung vào trình báo, tạ ơn và cầu chúc cho trẻ

Dù cách bày mâm có thể khác nhau, logic của nghi lễ tương đối dễ nhận ra. Gia đình chuẩn bị không gian cúng và lễ vật, sau đó tiến hành thắp hương, trình báo về đứa trẻ, tạ ơn những đối tượng được thờ cúng theo tín ngưỡng của gia đình và cầu mong trẻ được bình an, khỏe mạnh, thuận lợi trong những năm tiếp theo.

Ba chức năng này liên kết với nhau. Trình báo xác nhận một cột mốc mới của thành viên trong gia đình; tạ ơn thể hiện quan niệm biết ơn sự che chở trong năm đầu; còn cầu chúc hướng nghi lễ về tương lai. Báo Giác Ngộ mô tả việc cúng khi trẻ tròn một tuổi vừa để báo với tổ tiên, vừa tạ ơn 12 Bà Mụ và gửi gắm hy vọng về tương lai của trẻ.

Sau phần nghi lễ, gia đình có thể tổ chức tiệc và mời họ hàng, bạn bè cùng chung vui. Báo Cà Mau ghi nhận lễ thôi nôi thường có quy mô mừng lớn hơn đầy tháng; trong nghiên cứu của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, sau lễ cúng, gia đình và khách mời cùng dự tiệc để mừng dấu mốc của em bé.

Như vậy, “cúng thôi nôi” và “tiệc thôi nôi” có liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Phần cúng thuộc nghi thức tín ngưỡng, còn phần tiệc tạo không gian để gia đình và cộng đồng chia sẻ niềm vui.

Ngày cúng và cách thực hiện có tính địa phương, không nên tuyệt đối hóa một công thức

Trong thực hành truyền thống, có gia đình tính ngày thôi nôi theo âm lịch. Tài liệu của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn còn ghi nhận cách tính lùi ngày theo giới tính trong một số tập quán, với bé gái lùi hai ngày và bé trai lùi một ngày. Tuy nhiên, đây nên được hiểu là một lệ dân gian được ghi nhận, không phải quy định chung bắt buộc đối với mọi gia đình Việt Nam.

Tương tự, lễ vật cũng biến đổi theo địa phương. Báo Giác Ngộ ghi nhận ngoài nhóm lễ cơ bản, “một số vùng miền” còn bổ sung những vật phẩm khác; Báo Cà Mau cũng mô tả trường hợp gia đình chuẩn bị thêm heo quay hoặc lễ cúng đất đai, tổ tiên và thành hoàng.

Điều này cho thấy đặc trưng của phong tục cúng thôi nôi nằm ở một lõi ý nghĩa tương đối ổn định nhưng hình thức thực hành linh hoạt. Khi muốn giữ đúng nếp nhà, việc hỏi ông bà hoặc người lớn trong dòng họ thường có giá trị hơn việc áp dụng nguyên xi một hướng dẫn được quảng bá là “chuẩn ba miền”.

Cách tiếp cận này cũng tránh một hiểu lầm phổ biến: khác biệt về ngày giờ, số món hay cách bày lễ không đồng nghĩa một gia đình làm “sai” phong tục. Phong tục dân gian vốn được lưu truyền qua cộng đồng nên luôn có khả năng xuất hiện nhiều dị bản.

Tập quán cho bé chọn đồ vật biến lời chúc tương lai thành một hoạt động gia đình

Ngoài phần cúng, một tập quán quen thuộc trong lễ thôi nôi là đặt trước trẻ nhiều đồ vật để trẻ tự chọn. Tư liệu của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ghi nhận khay đồ có thể chứa những vật tượng trưng cho nhiều nghề nghiệp hoặc hoạt động xã hội như sách, dụng cụ viết, kéo, búa, tiền, điện thoại, nhạc cụ hay xe đồ chơi.

Người lớn thường diễn giải món trẻ cầm trước tiên như một dấu hiệu vui về sở thích hoặc nghề nghiệp tương lai. Giá trị chính của tập quán này nằm ở tính biểu tượng và không khí tương tác: người thân cùng quan sát, dự đoán, chúc tụng và lưu lại kỷ niệm về ngày trẻ tròn một tuổi.

Không có cơ sở để xem lựa chọn ngẫu nhiên của một em bé một tuổi là phương pháp dự báo nghề nghiệp. Vì vậy, bốc đồ phù hợp hơn khi được hiểu như một trò tục lệ mang lời chúc, thay vì tiêu chí để định hướng khả năng hay tương lai của trẻ. Cách nhìn này vẫn giữ được nét vui của phong tục mà không biến một biểu tượng dân gian thành kết luận thực tế.

Phong tục cúng thôi nôi ở Việt Nam vì thế có thể nhận diện qua một số đặc trưng gắn kết với nhau: trẻ được đánh dấu mốc tròn một tuổi; gia đình thực hiện nghi thức tạ ơn và cầu chúc theo tín ngưỡng dân gian; 12 Bà Mụ và gia tiên thường giữ vị trí quan trọng; lễ vật mang tính biểu tượng, trong đó mô thức số 12 khá nổi bật; sau phần cúng có thể có tiệc mừng và tập quán cho trẻ chọn đồ vật. Đồng thời, cách tổ chức không hoàn toàn đồng nhất giữa các vùng và gia đình. Hiểu được phần “lõi” và phần có thể biến đổi sẽ giúp nhìn phong tục thôi nôi đúng hơn như một nghi lễ gia đình sống động, chứ không phải một bộ quy tắc cố định.