Đám giỗ có cần cúng ngoài sân không?

Ở Nam Bộ, đặc biệt tại miền Tây, còn có tục chuẩn bị mâm chiến sĩ ngoài sân trong ngày giỗ. Mâm này hướng đến những chiến sĩ đã hy sinh cùng những vong hồn vất vưởng, không nơi nương tựa hoặc không còn người hương khói.

Vì vậy, muốn biết một đám giỗ có cần cúng ngoài sân hay không phải xem gia đình đang giữ tục nào, mâm đó dành cho ai và ý nghĩa của nghi lễ là gì. Không nên đồng nhất mâm giỗ gia tiên với mâm cúng ngoài sân.

Mâm cúng giỗ ngoài sân thực chất là cúng ai?

Trong một đám giỗ truyền thống, cần tách mâm cúng người được làm giỗ khỏi mâm cúng ngoài sân.

Mâm giỗ chính dành cho ông bà, cha mẹ hoặc người thân đã mất thường được đặt tại bàn thờ gia tiên hay nơi thờ người quá cố. Đây là phần trung tâm của ngày giỗ, thể hiện việc tưởng nhớ người đã khuất và sự sum họp của con cháu.

Mâm ngoài sân thường phục vụ một đối tượng khác. Tùy nếp nhà và phong tục địa phương, mâm này có thể dành cho:

• Thần linh, thổ địa gắn với nhà cửa, đất đai

• Cô bác, chúng sinh, tức những vong linh không thuộc gia tiên của gia đình

• Chiến sĩ trận vong hoặc người đã khuất không còn nơi hương khói, theo tục mâm chiến sĩ ở một số địa phương Nam Bộ

Do khác đối tượng nên không nên hiểu mâm ngoài sân đơn giản là “một mâm giỗ nữa”. Nó là nghi lễ bổ sung đi kèm ngày giỗ, với ý nghĩa riêng so với mâm gia tiên.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Nếu chỉ hỏi “đám giỗ có mấy mâm” mà không biết từng mâm cúng ai, người thực hiện rất dễ sao chép hình thức của gia đình khác nhưng lại không hiểu ý nghĩa của nghi lễ.

Vì sao ngày giỗ lại có lễ cúng thần linh, thổ địa ngoài sân?

Theo tín ngưỡng dân gian, một số gia đình làm lễ với thần linh hoặc thổ địa trước hoặc trong dịp giỗ như một cách trình báo, xin phép và kính cáo những vị được tin là trông coi khu vực nhà đất.

Ý nghĩa của nghi thức này khác với việc cúng người được làm giỗ. Gia tiên là đối tượng được tưởng niệm trực tiếp, còn thần linh, thổ địa thuộc hệ thống tín ngưỡng bảo hộ hoặc cai quản nơi cư trú theo quan niệm dân gian.

Vì vậy, ở những gia đình giữ lệ này có thể tồn tại hai phần lễ riêng:

• Mâm dành cho thần linh, thổ địa

• Mâm dành cho gia tiên và người được làm giỗ

Mâm thần linh, thổ địa có thể được bố trí ngoài sân hoặc tại vị trí thờ riêng tùy cách thờ của từng nhà. Bởi vậy, cúng thần linh không đồng nghĩa tuyệt đối với cúng ngoài sân. Nếu gia đình đã có bàn thờ hoặc vị trí hành lễ ổn định thì không nhất thiết phải chuyển lễ ra ngoài.

Điểm quyết định vẫn là nếp thờ tự của gia đình, không phải một quy tắc rằng hễ đến ngày giỗ thì bắt buộc phải đặt một mâm trước sân.

Vì sao có mâm cúng cô bác, chúng sinh trong ngày giỗ?

Một ý nghĩa khác của mâm ngoài sân là cúng cô bác hoặc chúng sinh. Trong cách hiểu dân gian, đây là những vong linh không thuộc gia tiên của gia chủ, có thể là người không nơi nương tựa, không còn thân nhân thờ cúng hoặc những vong linh vất vưởng.

Khi gia đình làm giỗ, ngoài phần lễ dành cho người thân, một số nơi chuẩn bị thêm phần lễ bên ngoài với ý nghĩa chia sẻ thức ăn và hương khói cho những vong linh này.

Chính yếu tố đó giải thích vì sao mâm thường được đặt bên ngoài thay vì đưa lên bàn thờ gia tiên. Không gian thờ gia tiên dành cho người thuộc gia đình, dòng họ; trong khi mâm cô bác hướng đến một nhóm đối tượng khác, không được nhập chung vào hệ thống thờ cúng tổ tiên.

Ở góc độ nghi lễ, mâm này thể hiện tinh thần bố thí và tưởng nhớ người khuất mặt, chứ không phải bổ sung thêm lễ vật cho người được làm giỗ.

Vì vậy, khi một gia đình nói “ngày giỗ nhà tôi có cúng ngoài sân”, cần hỏi thêm đó là mâm thần linh, mâm cô bác hay một loại mâm khác theo tục địa phương. Chỉ dựa vào vị trí đặt mâm thì chưa thể xác định chính xác ý nghĩa.

Mâm chiến sĩ trong đám giỗ ở miền Tây là gì?

Ở miền Tây Nam Bộ, một hình thức đáng chú ý của mâm cúng ngoài sân là mâm chiến sĩ.

Tên gọi này gắn với việc tưởng niệm những người chiến sĩ đã hy sinh, đồng thời ở nhiều gia đình còn mở rộng đến những vong hồn khuất mặt khuất mày, người chết không nơi nương tựa hoặc không còn ai thờ cúng. Vì vậy, mâm chiến sĩ vừa có sắc thái tưởng niệm người đã hy sinh, vừa mang tinh thần chia sẻ hương khói với những người đã mất bên ngoài gia tộc.

Mâm chiến sĩ thường được đặt ở ngoài sân. Vị trí này cũng giúp phân biệt rõ với mâm gia tiên ở trong nhà: mâm gia tiên dành cho người thân được làm giỗ, còn mâm chiến sĩ dành cho những người đã khuất không thuộc hệ thống thờ cúng của gia đình.

Không nên hiểu quá cứng rằng “mâm chiến sĩ” chỉ dành riêng cho một người lính cụ thể có quan hệ với gia chủ. Trong thực hành dân gian miền Tây, ý nghĩa của mâm có thể rộng hơn, bao gồm cả những chiến sĩ đã hy sinh và những vong linh không người thờ tự.

Mặt khác, cách gọi cũng có thể khác giữa từng địa phương hoặc từng gia đình. Có nhà gọi là cúng chiến sĩ, có nơi quen gọi cúng cô bác hoặc dùng cách gọi riêng. Vì vậy, tên gọi có thể thay đổi nhưng cần nhìn vào đối tượng và ý nghĩa thực tế của mâm cúng để hiểu đúng nghi thức.

Khi nào đám giỗ cần cúng ngoài sân?

Đám giỗ nên có mâm ngoài sân khi nghi thức này thực sự thuộc nếp thờ cúng mà gia đình hoặc địa phương đang duy trì.

Trường hợp thứ nhất là gia đình có tục cúng thần linh, thổ địa riêng trong ngày giỗ và vị trí hành lễ theo lệ nhà nằm ở ngoài sân.

Trường hợp thứ hai là gia đình có tục cúng cô bác, chúng sinh để chia phần lễ cho những vong linh không nơi nương tựa. Khi đó, mâm ngoài sân có mục đích rõ ràng và không được xem là mâm gia tiên.

Trường hợp thứ ba là gia đình ở Nam Bộ, đặc biệt miền Tây, giữ tục cúng mâm chiến sĩ trong những dịp giỗ. Nếu đây là lệ đã được ông bà, cha mẹ hoặc người phụ trách thờ cúng trong nhà duy trì thì việc tiếp tục thực hiện phù hợp với truyền thống của gia đình.

Ngược lại, nếu gia đình từ trước đến nay không có các nghi thức này thì không nên cho rằng ngày giỗ bắt buộc phải phát sinh thêm một mâm ngoài sân.

Một cách kiểm tra đơn giản là hỏi: mâm này cúng ai?

Nếu gia đình trả lời rõ đó là mâm thần linh, thổ địa, cô bác hoặc mâm chiến sĩ theo lệ nhà thì nghi thức có mục đích cụ thể. Nếu không biết cúng ai mà chỉ chuẩn bị vì “nghe nói đám giỗ phải cúng ngoài sân”, rất có thể đang áp dụng máy móc phong tục của nơi khác.

Đám giỗ không cúng ngoài sân có được không?

Được. Không có mâm ngoài sân không đồng nghĩa với việc thiếu mâm giỗ chính.

Nếu gia đình chỉ duy trì lễ cúng người đã mất tại bàn thờ gia tiên và từ trước không có tục cúng thần linh ngoài sân, cúng cô bác hay mâm chiến sĩ thì có thể tiếp tục theo nếp đó.

Sự khác biệt này xuất phát từ việc phong tục giỗ không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng và các gia đình. Một gia đình miền Tây có thể quen với mâm chiến sĩ, trong khi một gia đình ở địa phương khác không có nghi thức tương ứng. Ngay trong cùng một vùng, cách thực hiện giữa các dòng họ cũng có thể khác nhau.

Vì vậy, không nên lấy số lượng mâm cúng làm tiêu chí đánh giá đám giỗ có chu đáo hay không. Điều quan trọng là mỗi mâm xuất hiện đều có đối tượng, ý nghĩa và vị trí trong nghi lễ rõ ràng.

Nếu không chắc về lệ nhà, nên hỏi người lớn tuổi hoặc người đang phụ trách thờ cúng trong gia đình xem những năm trước có cúng ngoài sân không, cúng ai và gọi mâm đó là gì. Cách này đáng tin cậy hơn việc tự bổ sung nghi thức từ một hướng dẫn chung trên mạng.

Tóm lại, đám giỗ không mặc định phải cúng ngoài sân. Mâm chính của ngày giỗ vẫn là mâm dành cho người thân đã mất tại nơi thờ gia tiên. Mâm ngoài sân là một nghi lễ riêng có thể đi kèm, thường dùng để cúng thần linh, thổ địa hoặc cô bác, chúng sinh.

Riêng ở miền Tây Nam Bộ, nhiều gia đình còn có mâm chiến sĩ đặt ngoài sân để tưởng niệm những chiến sĩ đã hy sinh và những vong linh không nơi nương tựa, không còn người hương khói. Vì vậy, việc có cần cúng ngoài sân hay không nên được xác định theo đối tượng cúng và nếp nhà, thay vì áp dụng một khuôn mẫu cho tất cả các đám giỗ.