Cách xác định ngày cúng giỗ hằng năm theo ngày mất

Cúng giỗ ngày nào là đúng theo ngày mất?
Theo tập quán thờ cúng tổ tiên phổ biến của người Việt, ngày giỗ chính được tổ chức vào đúng ngày mất hằng năm, thường tính theo âm lịch. Ngày này còn được gọi là ngày chính kỵ hoặc kỵ nhật.
Ví dụ, một người mất ngày 15 tháng 8 âm lịch thì thông thường ngày 15 tháng 8 âm lịch những năm sau được lấy làm ngày giỗ. Tương tự, nếu người thân mất ngày 10 tháng 3 âm lịch thì ngày chính giỗ hằng năm là ngày 10 tháng 3 âm lịch.
Việc năm sau ngày này rơi vào một ngày dương lịch khác không làm thay đổi ngày giỗ theo cách tính truyền thống, bởi lịch âm và lịch dương không trùng cố định từng năm.
Vì thế, khi gia đình hỏi cúng giỗ ngày nào là đúng, cần phân biệt hai việc: ngày chính kỵ theo tập quán và ngày gia đình thuận tiện tập trung đông đủ. Hai ngày này có thể trùng nhau nhưng không nhất thiết luôn giống nhau.
Ngày giỗ tính theo âm lịch hay dương lịch?
Trong phong tục giỗ truyền thống của người Việt, ngày giỗ thường được tính theo âm lịch. Nếu giấy tờ ghi ngày mất bằng dương lịch, gia đình có thể đối chiếu ngày đó sang ngày âm lịch của năm người mất rồi dùng ngày âm làm mốc giỗ cho những năm tiếp theo.
Ví dụ, nếu người mất vào một ngày dương lịch mà khi quy đổi tại thời điểm đó tương ứng với ngày 12 tháng 6 âm lịch, thì ngày 12 tháng 6 âm lịch thường được dùng làm ngày giỗ hằng năm.
Không nên lấy nguyên ngày và tháng dương lịch rồi đồng thời coi đó là ngày chính kỵ theo lệ âm lịch, vì hai hệ lịch vận hành khác nhau.
Cách tính này phản ánh tập quán chứ không phải một quy định pháp luật bắt buộc mọi gia đình phải áp dụng giống nhau. Trong thực tế, từng gia đình, dòng họ hoặc vùng miền có thể duy trì cách ghi nhớ khác nhau.
Tuy nhiên, nếu mục tiêu là xác định ngày giỗ theo phong tục truyền thống, mốc âm lịch của ngày mất là cách được sử dụng phổ biến.

Cách tính ngày giỗ hằng năm theo âm lịch
Để xác định ngày giỗ hằng năm và tránh nhầm lẫn khi tra lịch, gia đình cần thực hiện theo ba bước.
1. Xác định ngày mất âm lịch
Nếu gia đình còn nhớ rõ ngày mất theo âm lịch, có thể dùng trực tiếp ngày và tháng đó làm mốc giỗ hằng năm.
Nếu chỉ có ngày mất dương lịch, cần xác định ngày âm lịch tương ứng tại năm người đó qua đời.
Ví dụ, nếu giấy tờ ghi ngày mất theo dương lịch, gia đình cần tra ngày âm tương ứng của chính năm mất, không lấy ngày dương đó để quy đổi theo năm hiện tại.
2. Lấy ngày và tháng âm lịch làm mốc giỗ hằng năm
Sau khi xác định được ngày mất âm lịch, gia đình giữ nguyên ngày và tháng đó làm mốc tưởng niệm cho những năm tiếp theo.
Ví dụ, người thân mất ngày 10 tháng 3 âm lịch thì ngày giỗ các năm sau vẫn được tính theo ngày 10 tháng 3 âm lịch.
Không cần lấy ngày dương lịch của năm trước làm mốc vì ngày giỗ âm lịch có thể tương ứng với các ngày dương lịch khác nhau giữa các năm.
3. Tra ngày dương lịch tương ứng của năm tổ chức giỗ
Khi đã biết ngày giỗ âm lịch, gia đình đối chiếu lịch âm dương của năm cần tổ chức để xác định ngày dương lịch tương ứng.
Chẳng hạn, với ngày giỗ 10 tháng 3 âm lịch, chỉ cần tra ngày 10 tháng 3 âm lịch trong năm hiện tại rơi vào ngày dương lịch nào.
Sau khi xác định được ngày chính kỵ, gia đình có thể ghi lại ngày dương tương ứng để thuận tiện chuẩn bị.
Lưu ý: Với trường hợp ngày mất rơi vào tháng nhuận hoặc ngày 30 âm lịch nhưng tháng tương ứng của năm giỗ chỉ có 29 ngày, cần đối chiếu lịch và tập quán gia đình trước khi xác định ngày tổ chức.
Cúng trước ngày mất một ngày có đúng không?
Cúng trước ngày mất một ngày có thể đúng nếu gia đình đang thực hiện lễ tiên thường, còn gọi là cáo giỗ. Đây là phần cúng diễn ra trước chính kỵ một ngày trong một số tập quán gia đình.
Điểm quan trọng là phải phân biệt chức năng của hai ngày:
-
Ngày trước chính kỵ: Có thể dùng để cáo giỗ, chuẩn bị và tưởng niệm theo nếp của gia đình.
-
Ngày đúng ngày mất: Là ngày chính kỵ, tức ngày giỗ chính.
Ví dụ, người thân mất ngày 15 tháng 8 âm lịch thì gia đình có thể thực hiện lễ tiên thường vào ngày 14 tháng 8 âm lịch, còn ngày 15 tháng 8 vẫn là ngày chính giỗ.
Vì vậy, việc thấy một gia đình cúng từ hôm trước không có nghĩa rằng phong tục quy định phải lấy ngày trước ngày mất làm ngày giỗ.
Nếu gia đình từ trước đến nay chỉ làm một lễ duy nhất và muốn xác định ngày nào sát với cách tính truyền thống nhất, nên ưu tiên đúng ngày chính kỵ.
Có thể dời ngày giỗ vì con cháu bận không?
Cần tách ngày giỗ và thời điểm tổ chức buổi họp mặt. Theo nghĩa truyền thống, ngày chính kỵ vẫn được xác định từ ngày mất. Việc gia đình chọn thêm một ngày thuận tiện để con cháu sum họp không làm thay đổi mốc ngày mất đã được dùng để tưởng niệm.
Trong hoàn cảnh con cháu ở xa hoặc khó tập trung đúng ngày, gia đình có thể thống nhất cách tổ chức phù hợp với điều kiện thực tế.
Chẳng hạn, phần tưởng niệm tại gia đình có thể được giữ vào chính kỵ, còn bữa cơm đông đủ người thân được sắp xếp vào thời điểm thuận tiện hơn.
Điều cần tránh là vì thay đổi lịch họp mặt một lần mà về sau không còn xác định được đâu là ngày chính giỗ.
Nếu gia đình có gia phả, sổ giỗ hoặc bàn thờ ghi ngày mất, nên giữ mốc này thống nhất giữa các thế hệ.

Làm sao xác định ngày giỗ khi thông tin ngày mất không thống nhất?
Nếu gia đình chỉ còn thông tin ngày mất dương lịch, cần xác định ngày âm lịch tương ứng tại năm người đó qua đời. Sau khi xác định được ngày âm, gia đình có thể ghi lại trong sổ giỗ hoặc gia phả để tránh phải quy đổi lại mỗi năm.
Nếu thông tin trong gia đình không thống nhất, nên ưu tiên các căn cứ có từ thời điểm gần ngày mất nhất như giấy tờ, sổ gia đình, gia phả hoặc ghi chép của người trực tiếp lo tang lễ.
Cũng cần kiểm tra xem sự khác biệt giữa các ghi chép có phải do một nơi sử dụng lịch âm, nơi khác sử dụng lịch dương hay không.
Sau đó, các thành viên nên thống nhất một mốc dùng lâu dài, thay vì mỗi năm chọn lại một ngày khác.
Với trường hợp đặc biệt mà ngày, tháng mất không còn xác định được chính xác, sẽ khó áp dụng nguyên tắc đúng ngày chính kỵ. Khi đó, việc thống nhất trong gia đình và duy trì ổn định ngày tưởng niệm có ý nghĩa thực tế hơn việc cố khẳng định một ngày chưa có căn cứ.
Tóm lại, cúng giỗ đúng ngày theo phong tục phổ biến là cúng vào ngày mất âm lịch hằng năm, còn gọi là ngày chính kỵ. Nếu chỉ biết ngày mất dương lịch, gia đình cần quy đổi sang âm lịch của năm mất rồi dùng ngày, tháng âm lịch đó làm mốc cho các năm sau. Lễ tiên thường có thể diễn ra trước một ngày, nhưng không làm thay đổi ngày giỗ chính.