Cúng giỗ vào ngày nào mới đúng?

Điểm dễ gây nhầm lẫn là một số gia đình có làm lễ vào ngày trước chính giỗ. Đây có thể là lễ tiên thường hoặc cáo giỗ, tức nghi thức diễn ra trước ngày chính kỵ một ngày. Vì vậy, “cúng trước một ngày” không đồng nghĩa với việc ngày giỗ đã được đổi sang ngày trước đó.

Cúng giỗ ngày nào là đúng theo ngày mất?

Nếu xét theo lệ giỗ truyền thống, cách xác định đơn giản nhất là lấy ngày người đó qua đời làm mốc kỵ hằng năm. Ngày này có ý nghĩa vì giỗ vốn là dịp con cháu tưởng nhớ người đã mất vào đúng mốc thời gian họ qua đời, thay vì chọn một ngày thuận tiện bất kỳ trong năm.

Ví dụ, một người mất ngày 10 tháng 3 âm lịch thì ngày chính giỗ những năm sau là ngày 10 tháng 3 âm lịch. Việc năm sau ngày này rơi vào một ngày dương lịch khác không làm thay đổi ngày giỗ theo cách tính truyền thống, bởi lịch âm và lịch dương không trùng cố định từng năm.

Thực tế tổ chức các lễ giỗ một năm ngày mất cũng cho thấy cách lấy cùng ngày, tháng âm lịch làm mốc tưởng niệm được sử dụng trong đời sống người Việt. Chẳng hạn, lễ giỗ đầu của Đại tướng Võ Nguyên Giáp được tổ chức vào ngày 28 tháng 8 âm lịch, tròn một năm theo ngày mất âm lịch.

Vì thế, khi gia đình hỏi “cúng giỗ ngày nào là đúng?”, cần phân biệt hai việc: ngày chính kỵ theo tập quán và ngày gia đình thuận tiện tập trung đông đủ. Hai ngày này có thể trùng nhau nhưng không nhất thiết luôn giống nhau.

Ngày giỗ tính theo âm lịch hay dương lịch?

Trong phong tục giỗ truyền thống của người Việt, ngày giỗ thường được tính theo âm lịch. Nếu giấy tờ ghi ngày mất bằng dương lịch, gia đình có thể đối chiếu ngày đó sang ngày âm lịch của năm người mất rồi dùng ngày âm làm mốc giỗ cho những năm tiếp theo.

Ví dụ, nếu người mất vào một ngày dương lịch mà khi quy đổi tại thời điểm đó tương ứng với ngày 12 tháng 6 âm lịch, thì ngày 12 tháng 6 âm lịch thường được dùng làm ngày giỗ hằng năm. Không nên lấy nguyên ngày và tháng dương lịch rồi đồng thời coi đó là ngày chính kỵ theo lệ âm lịch, vì hai hệ lịch vận hành khác nhau.

Cách tính này phản ánh tập quán chứ không phải một quy định pháp luật bắt buộc mọi gia đình phải áp dụng giống nhau. Trong thực tế, từng gia đình, dòng họ hoặc vùng miền có thể duy trì cách ghi nhớ khác nhau. Tuy nhiên, nếu mục tiêu là xác định ngày giỗ theo phong tục truyền thống, mốc âm lịch của ngày mất là cách được sử dụng phổ biến.

Cúng trước ngày mất một ngày có đúng không?

Cúng trước ngày mất một ngày có thể đúng nếu gia đình đang thực hiện lễ tiên thường, còn gọi là cáo giỗ. Đây là nghi thức diễn ra trước chính kỵ một ngày trong một số tập quán gia đình.

Điểm quan trọng là phải phân biệt chức năng của hai ngày:

• Ngày trước chính kỵ có thể dùng để cáo giỗ, chuẩn bị và tưởng niệm theo nếp của gia đình

• Ngày đúng ngày mất là ngày chính kỵ, tức ngày giỗ chính

Tư liệu về lễ húy kỵ mô tả lễ tiên thường được thực hiện vào hôm trước, còn chính kỵ là đúng ngày người đó qua đời. Vì vậy, việc thấy một gia đình cúng từ hôm trước không có nghĩa rằng phong tục quy định phải lấy ngày trước ngày mất làm ngày giỗ.

Nếu gia đình từ trước đến nay chỉ làm một lễ duy nhất và muốn xác định ngày nào sát với cách tính truyền thống nhất, nên ưu tiên đúng ngày chính kỵ.

Có thể dời ngày giỗ vì con cháu bận không?

Cần tách ngày giỗ và thời điểm tổ chức buổi họp mặt. Theo nghĩa truyền thống, ngày chính kỵ vẫn được xác định từ ngày mất. Việc gia đình chọn thêm một ngày thuận tiện để con cháu sum họp không làm thay đổi mốc ngày mất đã được dùng để tưởng niệm.

Trong hoàn cảnh con cháu ở xa hoặc khó tập trung đúng ngày, gia đình có thể thống nhất cách tổ chức phù hợp với điều kiện thực tế. Chẳng hạn, phần tưởng niệm tại gia đình có thể được giữ vào chính kỵ, còn bữa cơm đông đủ người thân được sắp xếp vào thời điểm thuận tiện hơn.

Điều cần tránh là vì thay đổi lịch họp mặt một lần mà về sau không còn xác định được đâu là ngày chính giỗ. Nếu gia đình có gia phả, sổ giỗ hoặc bàn thờ ghi ngày mất, nên giữ mốc này thống nhất giữa các thế hệ.

Cách xác định ngày giỗ khi chỉ còn thông tin ngày mất

Nếu gia đình còn nhớ rõ ngày mất theo âm lịch, có thể dùng trực tiếp ngày và tháng đó làm ngày giỗ hằng năm.

Nếu chỉ có ngày mất dương lịch, cần xác định ngày âm lịch tương ứng tại năm người đó qua đời. Sau khi xác định được ngày âm, gia đình có thể ghi lại trong sổ giỗ hoặc gia phả để tránh phải quy đổi lại mỗi năm.

Nếu thông tin trong gia đình không thống nhất, nên ưu tiên các căn cứ có từ thời điểm gần ngày mất nhất như giấy tờ, sổ gia đình, gia phả hoặc ghi chép của người trực tiếp lo tang lễ. Sau đó các thành viên nên thống nhất một mốc dùng lâu dài, thay vì mỗi năm chọn lại một ngày khác.

Với trường hợp đặc biệt mà ngày, tháng mất không còn xác định được chính xác, sẽ khó áp dụng nguyên tắc “đúng ngày chính kỵ”. Khi đó, việc thống nhất trong gia đình và duy trì ổn định ngày tưởng niệm có ý nghĩa thực tế hơn việc cố khẳng định một ngày chưa có căn cứ.

Tóm lại, nếu hỏi cúng giỗ ngày nào là đúng theo ngày mất, câu trả lời theo tập quán phổ biến của người Việt là cúng vào đúng ngày người thân qua đời hằng năm, thường tính theo âm lịch; đó là ngày chính kỵ. Nếu gia đình có tục tiên thường hoặc cáo giỗ thì có thể làm lễ trước một ngày, nhưng ngày trước đó không thay thế ngày chính giỗ. Trường hợp cần thay đổi thời điểm họp mặt vì điều kiện thực tế, nên vẫn giữ ngày mất làm mốc để các thế hệ sau xác định đúng ngày tưởng niệm.