Ngày giỗ tính theo âm lịch hay dương lịch?

Cách gọi “âm lịch” trong đời sống thường ngày thực chất chỉ loại lịch truyền thống được người Việt sử dụng cho nhiều dịp như Tết, ngày rằm, mùng một và giỗ chạp. Tuy nhiên, đây là quy ước văn hóa chứ không nên hiểu thành một nguyên tắc bất biến cho mọi gia đình. Nếu gia đình đã có lệ riêng hoặc từ trước vẫn tưởng niệm theo ngày dương, sự thống nhất trong gia đình vẫn là yếu tố quan trọng.

Theo phong tục Việt Nam, ngày giỗ thường tính theo âm lịch

Nguyên tắc truyền thống tương đối đơn giản: người mất vào ngày, tháng nào theo âm lịch thì những năm sau gia đình lấy cùng ngày và tháng âm đó làm ngày giỗ.

Chẳng hạn, nếu ngày mất được xác định là mùng 8 tháng 6 âm lịch, thì mốc giỗ hằng năm vẫn là mùng 8 tháng 6 âm lịch. Ngày này rơi vào ngày nào của dương lịch sẽ phải tra lại theo từng năm.

Điểm dễ gây nhầm lẫn là giấy tờ, điện thoại và lịch làm việc hiện nay chủ yếu sử dụng dương lịch. Vì vậy, ngày mất thường được nhớ dưới dạng ngày dương, trong khi mốc giỗ truyền thống của gia đình lại được ghi theo ngày âm. Hai ngày này không đối lập với nhau: chúng chỉ là hai cách biểu thị cùng một thời điểm bằng hai hệ lịch khác nhau.

Do đó, khi hỏi ngày giỗ tính theo âm hay dương lịch, câu trả lời phù hợp nhất là: theo phong tục truyền thống, lấy ngày âm làm mốc; ngày dương dùng để xác định ngày tổ chức tương ứng trong từng năm.

Vì sao ngày dương của lễ giỗ thay đổi mỗi năm?

Âm lịch Việt Nam và dương lịch không vận hành theo cùng một chu kỳ. Tháng âm có thể có 29 hoặc 30 ngày và hệ lịch truyền thống còn có tháng nhuận để điều chỉnh sự chênh lệch với chu kỳ năm theo Mặt Trời.

Vì thế, giữ nguyên một ngày âm không đồng nghĩa với giữ nguyên một ngày dương. Một năm ngày giỗ có thể rơi vào đầu tháng dương lịch này, năm sau lại chuyển sang cuối tháng trước hoặc một thời điểm khác.

Đây cũng là lý do không nên lấy ngày dương của lễ giỗ năm trước rồi mặc định dùng lại cho năm tiếp theo. Cách chắc chắn hơn là giữ mốc ngày – tháng âm, sau đó tra ngày dương tương ứng của từng năm để sắp xếp công việc và thông báo cho người thân.

Nói cách khác, ngày âm là mốc truyền thống được giữ cố định, còn ngày dương là mốc thực tế cần quy đổi lại theo từng năm.

Nếu chỉ biết ngày mất dương lịch thì tính ngày giỗ thế nào?

Nếu gia đình chỉ còn ngày mất ghi theo dương lịch, không cần lấy chính ngày dương đó làm ngày giỗ ngay. Trước hết, hãy xác định ngày âm tương ứng của chính ngày mất trong năm người đó qua đời.

Có thể thực hiện theo trình tự:

1. Xác định chính xác ngày, tháng, năm mất theo dương lịch

2. Tra lịch để tìm ngày và tháng âm tương ứng của thời điểm đó

3. Ghi lại ngày – tháng âm làm mốc giỗ của gia đình

4. Mỗi năm, tra ngày dương tương ứng với mốc âm này để biết ngày tổ chức thực tế

Ví dụ, nếu giấy tờ ghi người thân mất ngày 12/8/2024 dương lịch, cần tra xem 12/8/2024 tương ứng với ngày nào trên âm lịch. Không nên lấy ngày âm của 12/8 trong năm hiện tại để suy ngược, vì quan hệ giữa ngày âm và ngày dương thay đổi theo từng năm.

Sau khi đã xác định được ngày mất âm lịch gốc, gia đình chỉ cần lưu mốc đó. Những năm tiếp theo, việc còn lại là đổi mốc âm sang ngày dương của năm cần tổ chức.

Có bắt buộc mọi gia đình phải cúng giỗ theo ngày âm không?

Không nên hiểu phong tục truyền thống thành một quy tắc cứng áp dụng giống nhau cho mọi gia đình. Tính giỗ theo âm lịch là cách phổ biến trong văn hóa Việt, nhưng thực tế có gia đình duy trì ngày dương vì nhiều lý do như thói quen lâu năm, sinh sống ở nước ngoài, thuận tiện trong việc ghi nhớ hoặc truyền thống riêng của gia đình.

Nếu gia phả, sổ giỗ hoặc người lớn trong nhà đã xác lập một cách tính ổn định từ trước, nên ưu tiên sự nhất quán đó. Mục đích của ngày giỗ là tưởng nhớ người đã khuất và duy trì ký ức gia đình; việc thay đổi cách tính chỉ để theo một công thức khác có thể gây nhầm lẫn không cần thiết.

Trong trường hợp gia đình chưa từng có quy ước và muốn làm theo tập quán truyền thống, lựa chọn đơn giản nhất là quy đổi ngày mất sang âm lịch và dùng ngày – tháng âm làm mốc lâu dài.

Nếu ngày mất rơi vào tháng nhuận âm lịch

Tháng nhuận là trường hợp cần thận trọng vì cách duy trì ngày giỗ có thể phụ thuộc vào gia phả và lệ của từng gia đình. Không nên tự suy ra một quy tắc duy nhất rồi áp dụng cho mọi trường hợp.

Nếu ngày mất được ghi rõ là thuộc tháng nhuận, nên giữ thông tin này trong sổ giỗ và tham khảo cách mà gia đình, dòng họ đã sử dụng từ trước. Khi không có ghi chép, các thành viên nên thống nhất một cách tính và duy trì ổn định qua các năm.

Nếu ngày mất là ngày 30 nhưng năm sau tháng đó chỉ có 29 ngày

Các tháng âm không phải năm nào cũng có đủ 30 ngày. Vì vậy, một người mất vào ngày 30 âm lịch có thể gặp năm mà tháng tương ứng chỉ có 29 ngày.

Trong trường hợp này cũng không cần cố tìm một ngày “đúng tuyệt đối” cho mọi gia đình. Một cách xử lý thực tế là lấy ngày cuối cùng của tháng âm đó, hoặc tiếp tục theo lệ đã được gia đình và dòng họ duy trì. Điều quan trọng là ghi rõ quy ước để các thế hệ sau không phải xác định lại từ đầu.

Tóm lại, ngày giỗ theo phong tục Việt Nam thường được tính theo âm lịch, lấy ngày và tháng âm của ngày mất làm mốc hằng năm. Nếu chỉ có ngày mất dương lịch, hãy đổi ngày đó sang âm lịch của đúng năm mất rồi sử dụng mốc âm cho các năm tiếp theo. Ngày dương của lễ giỗ vì thế có thể thay đổi qua từng năm.

Với những gia đình đã có lệ riêng, đặc biệt trong trường hợp tháng nhuận, ngày 30 âm lịch hoặc đã duy trì cúng theo ngày dương từ lâu, nên ưu tiên sự thống nhất của gia đình thay vì áp dụng máy móc một quy tắc chung.