Đi đám giỗ nên ứng xử như thế nào?

Phong tục giỗ có thể khác nhau giữa từng gia đình, vùng miền và tín ngưỡng. Vì vậy, khi không chắc một nghi thức nào đó nên thực hiện ra sao, cách an toàn nhất là quan sát người trong gia đình hoặc hỏi một cách kín đáo. Nếp nhà của gia chủ nên được ưu tiên hơn những quy tắc ứng xử mà bạn quen ở nơi khác.

Giữ sự thành kính và tôn trọng nếp nhà là nguyên tắc quan trọng nhất

Đám giỗ vừa là dịp tưởng nhớ người đã mất, vừa là dịp người thân gặp gỡ. Vì vậy, không khí có thể không quá nặng nề như tang lễ, nhưng vẫn cần sự trang trọng nhất định. Người đến dự nên giữ thái độ tự nhiên, thân tình nhưng không biến buổi giỗ thành một cuộc vui ồn ào.

Sự phù hợp phụ thuộc nhiều vào quan hệ của bạn với gia đình. Nếu là con cháu hoặc họ hàng gần, bạn có thể đến sớm hơn, phụ chuẩn bị, tiếp khách hoặc dọn dẹp. Nếu là bạn bè, đồng nghiệp hay người quen được mời, việc đến đúng thời gian, thắp hương và dùng bữa theo sự sắp xếp của gia chủ thường đã đủ lịch sự.

Một điểm dễ gây hiểu nhầm là cho rằng càng thể hiện nhiều nghi thức càng chứng tỏ sự kính trọng. Thực tế, tự ý thay đổi đồ trên bàn thờ, hướng dẫn gia chủ cách cúng hoặc áp đặt phong tục của gia đình mình có thể tạo ra tình huống khó xử. Trong một dịp mang tính gia đình như đám giỗ, biết quan sát và tôn trọng cách tổ chức của chủ nhà thường quan trọng hơn việc cố làm cho “đúng lễ” theo quan niệm riêng.

Nếu được mời vào một thời điểm cụ thể, nên cố gắng đến đúng hẹn. Trường hợp đến khi gia đình đang làm lễ, không nên chen vào giữa nghi thức. Có thể đứng hoặc ngồi ở vị trí phù hợp, chờ đến khi gia chủ thuận tiện rồi mới chào hỏi và thắp hương.

Chào hỏi và trò chuyện sao cho đúng mực

Khi đến nơi, nên chào gia chủ và những người lớn tuổi mà mình quen biết trước khi tham gia các hoạt động khác. Với gia đình thân thiết, cách xưng hô tự nhiên theo quan hệ họ hàng thường phù hợp hơn những câu quá khách sáo.

Nếu muốn thể hiện sự tưởng nhớ người đã khuất, có thể nói đơn giản như: “Hôm nay cháu đến thắp hương cho ông” hoặc “Cho em xin phép thắp nén hương cho bác”. Không nhất thiết phải dùng những lời quá trang trọng.

Cũng cần phân biệt đám giỗ với tang lễ. Thông thường, việc liên tục nói “xin chia buồn” như trong thời điểm gia đình vừa có người mất không phải lúc nào cũng phù hợp. Đám giỗ là dịp tưởng niệm vào một thời điểm sau khi người thân đã qua đời; nhiều gia đình tổ chức trong không khí ấm cúng và coi đây là dịp con cháu sum họp. Tuy nhiên, với ngày giỗ đầu hoặc khi mất mát vẫn còn rất mới đối với gia đình, sự chia sẻ nhẹ nhàng vẫn có thể cần thiết.

Trong lúc trò chuyện, nên chú ý đến không khí thực tế. Gia đình thoải mái thì khách không cần giữ vẻ mặt nghiêm nghị suốt buổi, nhưng những câu chuyện cười quá lớn, tranh luận gay gắt hoặc lời nói thiếu tế nhị vẫn nên tránh.

Đặc biệt, không nên chủ động hỏi sâu về nguyên nhân qua đời, tài sản, chuyện thừa kế, mâu thuẫn gia đình hoặc những vấn đề riêng tư chỉ vì có đông họ hàng tụ họp. Đây là những chủ đề dễ làm người trong cuộc khó chịu và hoàn toàn không cần thiết để thể hiện sự quan tâm.

Trang phục và tác phong nên trang nhã, không cần quá cứng nhắc

Trang phục khi đi đám giỗ nên sạch sẽ, kín đáo và phù hợp với không khí gia đình. Không có yêu cầu chung rằng tất cả mọi người phải mặc màu đen như khi dự tang lễ. Với nhiều gia đình, quần áo đời thường nhưng lịch sự đã phù hợp.

Điều nên tránh là trang phục quá phô trương, quá hở, mang tính biểu diễn hoặc khiến bạn trở thành tâm điểm không cần thiết. Nếu gia đình có yêu cầu riêng về trang phục vì tôn giáo, nghi lễ hoặc truyền thống dòng họ, nên ưu tiên yêu cầu đó.

Tác phong cũng quan trọng không kém quần áo. Khi vào khu vực thờ cúng, nên hạn chế sử dụng điện thoại, nói chuyện lớn hoặc đi lại gây gián đoạn lúc gia đình đang làm lễ. Nếu phải nghe một cuộc gọi quan trọng, nên chủ động ra khu vực khác.

Với gia đình thân thiết, nhiều người muốn thể hiện tình cảm bằng cách chủ động giúp đỡ. Đây là việc tốt, nhưng nên hỏi trước thay vì tự ý vào bếp, di chuyển đồ cúng hoặc sắp xếp bàn ghế. Một câu đơn giản như “Có việc gì cần con/cháu phụ không?” vừa thể hiện thiện ý vừa để gia chủ quyết định phần việc phù hợp.

Khi thắp hương, dự lễ và dùng mâm cỗ nên làm theo hướng dẫn của gia đình

Khu vực bàn thờ thường là nơi cần giữ thái độ trang trọng nhất. Nếu gia đình mời thắp hương, nên chờ đến lượt và làm theo cách gia chủ hướng dẫn. Không cần tự tạo thêm nghi thức nếu không biết chắc phong tục của gia đình.

Một số gia đình có cách hành lễ khác nhau do vùng miền, tôn giáo hoặc truyền thống dòng họ. Có nơi khách thắp hương trực tiếp, có nơi người trong nhà thực hiện phần chính của lễ rồi khách mới vào tưởng niệm. Vì vậy, quan sát cách những người đến trước thực hiện thường hữu ích hơn việc áp dụng máy móc một quy tắc quen thuộc.

Không nên tự ý chạm, dịch chuyển hoặc bổ sung đồ trên bàn thờ. Nếu mang lễ vật, trái cây hoặc vật phẩm tưởng niệm, nên trao cho người trong gia đình để họ quyết định cách sắp xếp.

Sau phần lễ, gia chủ thường mời khách dùng cơm. Lúc này không khí có thể thoải mái hơn, nhưng phép lịch sự cơ bản vẫn cần được giữ. Nên ngồi theo sự sắp xếp của chủ nhà, nhất là khi trong nhà có người cao tuổi hoặc mâm dành riêng cho từng nhóm khách.

Trong bữa ăn, không cần giữ thái độ quá nghiêm trang nhưng nên tránh uống quá mức, ép người khác uống hoặc làm ồn đến mức ảnh hưởng những bàn xung quanh. Việc nhận xét món ăn, so sánh cỗ nhà này với nhà khác hay chê cách tổ chức cũng dễ khiến gia chủ khó xử.

Nếu cần về trước, nên báo với chủ nhà hoặc người trực tiếp mời mình khi thuận tiện. Không nhất thiết phải chào hỏi lại tất cả mọi người nếu điều đó khiến buổi lễ hoặc bữa ăn bị gián đoạn.

Phong bì và quà nên tùy quan hệ, không có một mức chung cho mọi đám giỗ

Nhiều người băn khoăn đi đám giỗ có cần mang phong bì hay quà hay không. Không có một nguyên tắc áp dụng cho tất cả gia đình. Cách phù hợp phụ thuộc vào quan hệ với gia chủ, lệ của dòng họ, cách tổ chức và lời mời.

Trong họ hàng gần, việc đóng góp tiền, thực phẩm hoặc phụ chi phí có thể là một phần của nếp gia đình. Với bạn bè hoặc người quen, có gia đình nhận lễ hoặc phong bì, nhưng cũng có gia đình chỉ muốn khách đến thắp hương và dùng bữa. Vì vậy, không nên mặc định rằng đi đám giỗ bắt buộc phải có phong bì.

Nếu không biết thông lệ, có thể hỏi kín đáo người đã mời mình hoặc một người thân quen trong gia đình. Cách hỏi như “Nhà mình thường có chuẩn bị lễ gì khi đến giỗ không?” thường tự nhiên hơn việc hỏi trực tiếp phải đưa bao nhiêu tiền.

Khi gia đình có nhận phong bì hoặc quà, nên trao kín đáo cho người phụ trách thay vì công khai số tiền hoặc hỏi người khác đã gửi bao nhiêu. Giá trị của việc tham dự nằm ở sự tưởng nhớ và mối quan hệ, không nên biến thành sự so sánh mức đóng góp.

Nếu mang hoa quả, đồ lễ hoặc món quà mang tính tưởng niệm, cũng nên để gia đình quyết định có đặt lên bàn thờ hay sử dụng theo cách khác. Không phải lễ vật nào phù hợp với gia đình này cũng phù hợp với gia đình khác.

Những tình huống dễ mất lịch sự nên xử lý thế nào?

Đám giỗ thường có nhiều thế hệ và nhiều mối quan hệ cùng hiện diện, vì vậy một số hành vi bình thường ở cuộc gặp bạn bè lại có thể trở nên thiếu tế nhị trong hoàn cảnh này.

Những điều nên lưu ý gồm:

• Không tự ý chụp cận cảnh bàn thờ, nghi lễ hoặc người đang hành lễ nếu chưa được phép

• Không đăng ảnh, video hay thông tin riêng của gia đình lên mạng xã hội khi chưa biết họ có đồng ý hay không

• Không nói đùa về người đã khuất hoặc những chuyện có thể làm người thân tổn thương

• Không tranh luận chuyện gia đình, tài sản, tín ngưỡng hoặc cách tổ chức ngay trong buổi giỗ

• Không ép người khác uống rượu bia chỉ vì muốn tạo không khí

• Không để trẻ nhỏ chạy vào khu vực thờ cúng, nghịch đồ lễ hoặc làm gián đoạn nghi thức

• Không so sánh mâm cỗ, lễ nghi hay mức độ “chu đáo” giữa các gia đình

Nếu đưa trẻ nhỏ đi cùng, nên giải thích trước đây là dịp tưởng nhớ người thân và có những lúc cần nói nhỏ, ngồi yên hoặc tránh chạy nhảy. Nếu trẻ còn quá nhỏ và khó kiểm soát trong không gian đông người, việc cân nhắc thời gian ở lại ngắn hơn có thể giúp cả gia đình và đứa trẻ thoải mái.

Nếu lỡ đến muộn, không cần tạo thêm sự chú ý bằng những lời xin lỗi kéo dài. Hãy chào gia chủ khi thuận tiện, thắp hương nếu được hướng dẫn rồi hòa vào buổi gặp gỡ. Nếu vô tình làm sai một nghi thức, thái độ bình tĩnh và lời xin lỗi ngắn gọn thường phù hợp hơn việc tranh luận rằng mình vẫn làm như vậy ở nơi khác.

Trong trường hợp không biết phải làm gì, có một nguyên tắc rất hữu ích: quan sát người trong gia đình, làm theo hướng dẫn và tránh tự quyết định thay chủ nhà. Điều này đặc biệt quan trọng vì cùng là đám giỗ nhưng cách tổ chức giữa các gia đình có thể rất khác nhau.

Cách ứng xử khi đi đám giỗ phù hợp nhất là giữ sự thành kính với người đã khuất, tôn trọng gia chủ và linh hoạt theo nếp của từng gia đình. Bạn không cần cố thực hiện thật nhiều nghi thức; chỉ cần chào hỏi đúng mực, ăn mặc trang nhã, nói chuyện chừng mực, làm theo hướng dẫn khi thắp hương và dự lễ, đồng thời tránh những hành vi có thể khiến người khác khó xử. Khi không chắc về phong bì, lễ vật hay nghi thức, hỏi kín đáo hoặc quan sát người trong nhà luôn là lựa chọn an toàn hơn việc tự áp dụng phong tục của mình.